TÜRKÇENÝN ANADÝL OLARAK DÜNYADAKÝ YERÝ AMAÇ
Sovyetler Birliði'nde, Aðustos 1991'deki baþarýsýz darbe giriþimini
izleyen aylarda, bu devleti oluþturan cumhuriyetler sýrayla
baðýmsýzlýklarýný elde edince gözlerimiz öncelikle Kafkasya ve Orta Asya'daki Türk
Cumhuriyetleri'ne çevrildi. Çünkü, artýk bu ülkelerle siyasi, ekonomik ve
kültürel alanlarda iliþki kurarken söz konusu olan sýnýrlamalar büyük
ölçüde ortadan kalkmýþtý. Bu nedenledir ki, bazý genel pürüzler
nedeniyle doðan gecikmeler hesaba katýlmazsa, artýk düzenli olarak Türk
Cumhuriyetleri'nin Devlet Baþkanlarý, Baþbakanlarý ve hükümet temsilcileri
biraraya geliyor ve çeþitli alanlarda iþbirliði olanaklarý yaratmaya
çalýþýyor, en azýndan iliþkileri geliþtiriyorlar. Buna ek olarak da düzenli
aralýklarla dil kongreleri düzenlenmeye baþlanmýþ bulunmaktadýr. Bu
kongrelerde ana amaç, öncelikle bir ortak alfebenin en kýsa zamanda
oluþturulmasý, Türkçenin bütün lehçelerini kapsayan geniþ bir Türkçe sözlüðün
hazýrlanmasý, ortak bir dil oluþturulmasý için gerekli altyapý
koþullarýnýn incelenmesi ve bunlarýn oluþturulmasý olarak
özetlenebilir. Bu yazýda, Türkçenin çeþitli lehçe ve þiveleri ile bunlarý "anadil"
olarak konuþan Türk devletleri, özerk cumhuriyetleri ve topluluklarý
konu edilecek, ayrýca bu lehçe ve þivelerin yaklaþýk kaç kiþi tarafýndan
konuþulduðuna, bu topluluklarýn aðýrlýklý olarak nerelerde
yaþadýklarýna yer verilecektir. TÜRKÇENÝN LEHÇELERÝ VE YAYILDIKLARI COÐRAFYA
Burada, (biri dýþýnda) tüm Türk topluluklarýnýn kendi dillerini yani
Türkçenin lehçelerini ve þivelerini anadil olarak konuþtuklarý kabulu
kesinlikle yanlýþ olmayacaktýr. Ýkinci dil olarak ise, geçmiþte veya günümüzde
de baðýmlý bulunduklarý devletlerin resmi dilini konuþmaktadýrlar.
Bunlar içinden en önemlileri Rusça, Çince, Farsça, Bulgarca ve
Ukraynaca'dýr. Kuþkusuz bu dillere ayrýca Arapça, Yunanca ile 1960'dan sonra
Türklerin iþçi olarak yabancý ülkere göçü sonucu öðrendikleri diller olan
Almanca, Hollandaca Fransýzca ve Ýngilizce de eklenebilir.
Anadolu Türkçesi:
Anadolu Türkçesi, Türk dilleri içinde Oðuz dilleri grubunda yer alýr.
Toplam nüfuslarý 60 milyona yaklaþan ve Anadolu, Trakya, Kuzey Kýbrýs'ta
(Kýbrýs'taki Türk nüfusu yaklaþýk 140 bindir) yaþayan Anadolu Türkleri
tarafýndan konuþulan bu dil, Türk lehçeleri arasýnda en büyük grubu
oluþturur. Ayrýca bu lehçe, þu Türk azýnlýklarýnýn da ana dilini
oluþturmaktadýr:
Türk Azýnlýklar Nüfus Bulgaristan Türk azýnlýðý 750.000 Batý Trakya
Türkleri (Yunanistan) 140.000 Makedonya Türk azýnlýðý 66.000 Irak
Türkmenleri 300.000 Baþta Almanya (1.920.000) olmak üzere
Hollanda (250.000), Fransa (240.000),
Belçika (85.000), ingiltere (65.000)
ve Danimarka'ya (37.000) 1960'lý
yýllarýn baþýndan itibaren göç etmiþ
Türkler 2.600.000
Azeri Türkçesi:
Anadolu Türkçesine yakýnlýðý ile bilinen Azeri Türkçesi de Oðuz dil
grubundadýr. "Azeri Türkleri"nin toplam nüfusu yaklaþýk 23 milyon kadardýr
ve Azerilerin ancak 6,5 milyon kadarý Azerbaycan Cumhuriyeti'nde
yaþarken yaklaþýk 16 milyon Azeri, Ýran Ýslam Cumhuriyeti'nin kuzeyinde
(Güney Azerbaycan), 330 bini Gürcistan'da ve 110 bini Ermenistan'da
yaþamaktadýr.
Özbek Türkçesi:
Dilleri Karluk grubunda yer alan "Özbek Türkleri"nin büyük çoðunluðu
Özbekistan Cumhuriyeti'nde (16,2 milyon) yaþamaktadýr. Baþta Tacikistan
(1,5 milyon) olmak üzere Kazakistan, Kýrgýzistan, Türkmenistan ve
Afganistan'da yaklaþýk 3 milyon Özbek bulunmaktadýr.
Kazak TürKçesi:
Kazakça, Türk dillerinin Kýpçak grubunda yer alýr. "Kazak Türkleri"nin
büyük bölümü Kazakistan'da yaþarken, komþu cumhuriyetlerde de
(özellikle Türkmenisten, Moðolistan) Kazak azýnlýklara rastlanýr ve toplam
nüfuslarý 9 milyonu aþar.
Kýrgýz Türkçesi:
Kýrgýz dili, Kýrgýz-Kýpçak grubunda yer alýr ve bu dili konuþan
Kýgýzlarýn sayýsý, diðer komþu cumhuriyetlerde yaþayanlarla birlikte 4 milyonu
bulur.
Türkmence:
Türkmenistan Cumhuriyeti'nde bugün 3 milyon, diðer bölgelerde de (Ýran,
Irak, Afganistan) yine yaklaþýk 3 milyon Türkmen yaþamaktadýr. Dilleri
Oðuz grubunda yer alýr ve Anadolu Türkçesine çok yakýn nitelikler
taþýr.
Tatarca:
"Tatar Türkleri"nin 2 milyonu Rusya Devleti'nin içinde (Moskova'nýn
yaklaþýk 750 km güneydoðusunda) Tataristan Özerk Cumhuriyeti'nde (Kazan
Tatarlarý) yaþarken, 1,1 milyon Tatar yine Rusya içindeki Baþkurdistan
Özerk Cumhuriyeti'nde, 350 bini Kazakistan'da ve 300 bini ise Kýrým
Yarýmadasý'nda (Kýrým Tatarlarý) yerleþmiþtir. Dilleri Kýpçak grubundandýr.
Baþkurt Türkçesi:
Günümüzde Baþkurdistan Özerk Cumhuriyeti'nde (Moskava'nýn yaklaþýk
1.250 km Güneydoðusu'nda 1 milyon, diðer bölgelerde ise 1,6 milyon Baþkurt
Türkü yaþamaktadýr. Dilleri Kýpçak grubunda yer alýr.
Karakalpak Türkçesi:
Dilleri Kýpçak grubunda yer alan Karakalpak Türkleri, Özbekistan'da
(Aral Gölü'nün güneyinde) Karakalpak Özerk Cmmhuriyeti'inde yaþarlar;
nüfuslarý 500 bin civarýndadýr.
Çuvaþ Türkçesi:
Çuvaþistan Özerk Cumhuriyeti'nde (Moskova'nýn yaklaþýk 600 km
güneydoðusunda, Tataristan Özerk Cumhuriyeti'nin kuzeybatýsýnda) 950 bin
civarýnda Çuvaþ Türkü yaþamaktadýr.
Sors Türkçesi:
Kültür ve dil yönüyle Hakas ve "Altay Türkleri"ne çok yakýn olan Sors
Türkleri Rusya'nýn Kemerowo bölgesinde (Alma-Ata'nýn yaklaþýk 1.750 km
kuzeydoðusunda) yaþarlar; sayýlarý 17.000 dolayýndadýr.
Altay Türkçesi:
Altay (Oyrat) dili Kýrgýz-Kýpçak grubunda yer alýr. Bu dili konuþan 60
bin Altay Türkü Altay Özerk Cumhuriyeti'nde (Rusya Cumhuriyeti'nde
Kemerowo'nýn güneyinde, Moðolistan sýnýrýnda) yaþarken 70 bini ise diðer
bölgelere yerleþmiþtir.
Uygur Türkçesi:
Türklerin ilk yazýlý eserlerinde kullanýlan Uygurca, Karluk dil
grubunda yer alýr. Bu lehçeyi konuþan yaklaþýk 16 milyon Uygur Türkü (bazý
kaynaklara göre 20-23 milyon) günümüzde Batý Çin'de (Doðu Türkistan'da),
çok azý ise Rusya'da yaþamaktadýr.
Gagavuz (Gökoðuz) Türkçesi:
Dilleri Oðuz dil grubunda yer alan dolayýsýyla Anadolu Türkçesine çok
yakýn olan Gagavuz Türkleri Moldavya'nýn güneyinde 1991 yýlýnda kurulan
Gagavuz Özerk Cumhuriyeti'nde yaþamaktadýrlar; nüfuslarý yaklaþýk 160
bindir. Ayrýca Balkanlar'da ve Rusya'nýn çeþitli bölgelerinde daðýlmýþ
küçük topluluklara da rastlanýr.
Stavropol Türkçesi:
Türkmence ve Nogay diline çok yakýn olan bu dil, bölgeye göç etmiþ
Türkmenler tarafýndan konuþulmaktadýr.
Kumuk Türkçesi:
Kumuk Türkçesi Kýpçak grubundan olmakla birlikte Andolu, Azeri ve
Karaçay dillerine yakýnlýk da gösterir. Toplam nüfuslarý 300 bin kadar olan
"Kumuk Türkleri"nin yaklaþýk 250 bini Daðýstan bölgesinde (Kuzeydoðu
Kafkasya'da) yaþamaktadýr.
Karaçay Türkçesi:
Karaçay dili Kýpçak grubundan olup, Karaçay-Çerkes Özerk
Cumhuriyeti'nde (Gürcistan'ýn 200 km kuzeyinde) yaþamakta olan yaklaþýk 160 bin
Karaçaylý tarafýndan konuþulmaktadýr.
Balkar (Malkar) Türkçesi:
Dilleri hemen hemen Karaçay Türkçesi ile ayný olan Balkar Türkleri
Gürcistan'nýn kuzeyinde, bu ülkeye komþu olan Balkar Özerk Cumhuriyeti'nde
yaþamaktadýr; sayýlarý 85 bin civarýndadýr.
Karaim Türkçesi:
Kýpçak dil grubuna ait Karaim dili bugün çok az Karaim Türkü tarafýndan
konuþulmaktadýr. Bunlar, Ukrayna'nýn batýsý, Litvanya ve Polanya'da
yaþamaktadýr.
Hakas Türkçesi:
Hakas Türkçesi Kýrgýz dil grubuna çok yakýn olup, Hakas Özerk
Cumhuriyeti'nde yaþayan yaklaþýk 80 bin Hakas Türkü tarafýndan konuþulmaktadýr.
Nogay Türkçesi:
Nogay Türkleri, Stavropol ve Daðýstan Bölgesi, Çeçen-Ýnguþ Cumhuriyeti
ve de Karaçay-Çerkes bölgesinde daðýnýk olarak yaþamaktadýrlar. Dilleri
Kýpçak grubunda yer alan "Nogaylar"ýn sayýsý 75 bin dolayýndadýr.
Tuva Türkçesi:
Yaklaþýk sayýlarý 220 bin tahmin edilen "Tuva Türkleri"nin 200 bini
Tannu-Tuva Halk Cumhuriyeti'nde (Moðolistan'nýn kuzey sýnýrýna komþu
bölgede) yaþamaktadýr.
Yakut (Saka) Türkçesi:
Moðolcanýn etkisi ile hayli deðiþikliðe uðrayan Yakut dili, tahmini
sayýlarý 400 bin olan ve büyük çoðunluðu Yakut Özerk Cumhuriyeti'nde (Çin
sýnýrýna 1.250 km uzaklýktaki Doðu Sibirya'da) yaþayan Yakut Türkü
tarafýndan konuþulmaktadýr.
Kaskay Türkçesi:
Anadolu ve Azeri Türkçesine çok yakýn bir Türkçe ile konuþan Kaskay
Türkleri, Hasme Türkleri ile birlikte Iran'ýn güneyinde yaþarlar; sayýlarý
700 bin dolayýndadýr.
Ahýska (Mesketi, Meþet) Türkçesi:
Dilleri Oðuz grubunda yer alan Ahýska Türkleri günümüzde daðýnýk olarak
Özbekistan, Kýrgýzistan, Azerbaycan ve Türkiye'de yaþamaktadýrlar.
Sayýlarý 200 bin civarýndadýr.
SONUÇ VI. Yüzyýlýn ikinci yarýsýndan sonra kuzeye, güneye ve önemli
ölçüde de batý yönüne göçe baþlayan Türk kavimleri, XV. Yüzyýlýn
ortalarýnda bugünkü Bulgaristan sýnýrýna ulaþtýlar. 1960'lý yýllarýn baþýnda
Orta Avrupa'ya yönelen iþçi göçünü, bu göçün devamý olarak nitelendiren
bazý yazarlar da görüyoruz. Bu göçler sýrasýnda sahip olunan özgün
kültür, etkileniþim içinde bulunan diðer kültürlerle zenginleþmiþ, ancak
anadil olarak konuþulan Türkçe korunmuþ ve böylelikle dil çok geniþ kýta
parçalarýna yayýlmýþtýr.
Birleþmiþ Milletler'in 1990 yýlýna ait istatistiklerine göre Türkçe,
165 milyon dolayýnda kiþi tarafýndan anadil olarak konuþulmaktaydý.
Böylelikle dilimiz Çince, Hintçe, ingilizce ve ispanyolcanýn arkasýndan en
büyük (yaygýn) dil karakterine sahiptir. Nüfus artýþýnýn ortalama % 1,5
olduðu varsayýlýrsa bu sayýnýn artýk 180 milyona yaklaþmasý gerekir.
Çincenin, Çin ve Tayvan dýþýnda Güneydoðu Asya ülkelerindeki Çin azýnlýk
tarafýndan konuþulduðu, Hintçenin yalnýzca Hint Yarýmadasý'nda
yayýldýðý düþünülürse, Türkçe, ispanyolca ve ingilizce gibi dünyada geniþ
coðrafyaya yayýlmýþ diller arasýnda yer alýr. Bunlardan ingilizce, Büyük
Britanya dýþýnda, Kuzey Amerika kýtasýnda , Güney Afrika Cumhuriyeti'nde
(ingiliz kökenliler tarafýndan) ve Avustralya'da anadil olarak
konuþulmaktadýr. ispanyolca, ispanya dýþýnda Orta (ABD'nin güneyi dahil) ve
Güney Amerika'da (Brezilya dýþýnda) yayýlmýþtýr. Türkçenin ise Rusya
Federasyonu'nun Pasifik kýyýlarýndan baþlayýp, Orta Asya, Kafkasya, Anadolu
ve
Trakya'yý aþýp Orta ve Batý Avrupa'daki Türklerle, ayrýca az sayýda da
olsa Kuzey Amerika'ya göç etmiþ Türkler tarafýndan anadil olarak
konuþulmakta olduðunu, böylelikle Afrika kýtasý ve Güney Asya dýþýnda
(deðiþik yoðunluklarda) tüm Kuzey Yarýmküre'ye yayýldýðýný görüyoruz. |
 |
|
DÜNYADA TÜRKLÜK
